به مناسبت هشتم فروردین، زادروز میرزا‌حسن ‌رشدیه، بنیان‌گذار آموزش و پرورش نوین در ایران

ویژه ها

در روز جمعه پنجم رمضان ۱۲۲۹ (هشتم فروردین )هجری شمسی پسری به دنیا آمد که او را حسن نامیدند. پدر وی، ملا مهدی از علمای به نام تبریز و مادرش سارا خانم نوۀ صادق خان شقاقی بود. میرزا حسن تبریزی که بعدها به رشدیه ملقب شد از کودکی به رسم آن روزگار وارد مکتبخانه شد. با توجه به هوش و ذکاوت او خیلی زود به عنوان جانشین مکتب‌دار تعیین گردد. کتب درسی آن زمان در مکتبخانه ها عبارت بود از جامع عباسی، ابواب الجنان و گلستان و شاگردان پس از گذراندن مراحل اولیه، صرف، نحو، قرآن، نصاب، جودی، جوهری و ترسل را می آموختند. رشدیه که شاگردی هوشمند بود بر این حقیقت آگاه شده بود که مکتبدار خود از آنچه درس می دهد آگاهی چندانی ندارد و هر زمان از درس دادن عاجز می ماند مباحث فرعی دیگری را مطرح می ساخت. از همین رو وی اغلب درس ها را نزد پدر می آموخت و روز بعد به شاگردان دیگر درس می داد. او گذشته از آنکه الفیه و صمدیه را نزد پدر آموخت به مطالعه اشعار شاعران و کتاب های تاریخی نظیر تاریخ بیهقی نیز پرداخت.

میرزا حسن رشدیه در آن زمان از اختلاف هولناک طبقاتی میان مردم تبریز بشدت رنج می برد. او شاهد بود که برخی از اطرافیان ولیعهد مظفرالدین میرزا از ثروت بسیار برخوردارند و بقیه مردم در فقر و تیره روزی وحشتناکی بسر می بردند. برخی از تجار و بازرگانان نیز زندگی مرفه ای داشتند اما اکثریت مردم گاه به نان شب هم محتاج بودند. مظفرالدین میرزا اگر چه قساوت قلب و شرارت برادرش ظل السلطان حاکم اصفهان را نداشت اما در مجموع حاکمی ناتوان و بی عرضه بود. او به شکار علاقه فراوان داشت. عیش و نوش و شکار را خیلی دوست داشت و البته ادعای دیانت هم داشت و مانند پدرش ناصرالدین شاه خود را علاقه مند به اهل بیت معرفی می کرد. اطرافیان مظفرالدین میرزا به مردم محروم به چشم حقارت می نگریستند و همین امر میرزا حسن رشدیه را بشدت رنج می داد. در آن زمان سه روزنامه فارسی در خارج ایران منتشر می شد. حبل المتین در کلکته هندوستان و اختر و ثریا در اسلامبول عثمانی (ترکیه امروز). بعدها روزنامه چهره نمایی مصر هم بر آنها افزوده شد. برخی از شماره های روزنامه های اختر، ثریا و حبل المتین به طور پنهانی از خارج کشور به تبریز می رسید و رشدیه علاقه فراوانی به خواندن آنها داشت.

با خواندن مقاله ای در روزنامه ثریا که شمار ایرانیان با سواد را از هر هزار نفر ده نفر ذکر کرده بود، از سفر به نجف چشم پوشید و عازم بیروت شد و در دارالمعلمین آنجا به فراگرفتن شیوه های نوین آموزش پرداخت. در سال ۱۲۶۱ با هدف تأسیس مدرسه به شیوه نوین، از مدارس جدید استانبول بازدید نمود و در همانجا الفبای صوتی را برای جایگزین نمودن با روش قدیمی آموزش در مدارس جدید ابداع کرد.

در سال ۱۲۶۲ نخستین مدرسه به سبک نو را برای کودکان مسلمان قفقاز تأسیس نمود و در سال ۱۲۶۶ نخستین مدرسه نوین ایران را در محله ششگلان تبریز بنا نهاد. این مدرسه و به دنبال آن پنج مدرسه دیگری که در تبریز و مشهد تأسیس کرد با کار شکنی ها و دسیسه های درباریان و تاریک اندیشان پی درپی بسته شد. رشدیه با فروش املاک خود و با اجازه ی علمای نجف، مسجد شیخ الاسلام تبریز را به مدرسه تبدیل کرد و در کلاس ها میز، نیمکت و تخته سیاه گذاشت و به تدریس با روش جدید اقدام نمود. این مدرسه علاوه بر تدریس کودکان به مردان بی‌سواد ٢۵ تا ۴٠ ساله هم آموزش می‌داد به طوری که در مدت ٩٠ ساعت تدریس‌، خواندن و نوشتن را فرا می‌گرفتند. این مدرسه نیز با هجوم تاریک اندیشان بسته شد. رشدیه از ایران خارج شد و به قفقاز و مصر رفت. پس از آنکه میرزا‌علی‌خان‌امین‌الدوله، که سیاستمداری روشن ‌بین و خوشنام بود، به والی‌گری آذربایجان انتخاب شد، رشدیه را به تبریز فراخواند و با ایمان به پایمردی و میهن‌پرستی او، دبستان بزرگی در محله‌ی ششگلان تبریز بنا نهاد. رشدیه در این مدرسه به ۶۰ دانش‌آموز کلاه و لباس یکسان پوشاند و به آموزش آن ها پرداخت.

میرزا حسن رشدیه در اواخر عمر برای در امان ماندن از دشمنی مخالفان به قم رفت و در سال ۱۳۲۳ در همانجا درگذشت. میرزاحسن رشدیه نخستین مولف کتاب‌های درسی ابتدایی در‌ ایران است. از او ٢٧ کتاب چاپ شده موجود است که بعضی از آنها عبارتند از:

 

بدایه التعلیم‌، ‌این کتاب را برای نوآموزان سال اول ابتدایی در سه جلد نوشته است.

 

جلد اول برای دو ماه اول‌، جلد دوم و سوم برای پنج ماه آخر، نهایه‌التعلیم‌، جلد اول درس فارسی و جلد دوم شامل مطالب علمی کفایه‌التعلیم‌، برای آموزش املای فارسی هدایه‌التعلیم‌، برای‌تربیت معلم اخلاق‌، برای شش کلاس دبستان.

 

رشدیه‌ این کتاب‌ها را با هزینه خود چاپ می‌کرد و در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌داد.

 

جالب است بدانیم که رشدیه برای اداره مدرسه‌، نظامنامه‌ای نوشته که شامل ۴۱ فصل است و هر فصل به یک موضوع اختصاص دارد.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *